Sprawdź recenzje innych książek Janusza A. Zajdla: „Limes Inferior” | „Wyjście z cienia” | „Cylinder van Troffa” | „Paradyzja”

Przekrój całej twórczości autora

Janusz A. Zajdel zmarł w 1985 roku, niedługo po odebraniu Nagrody Fandomu Polskiego, która wkrótce przyjęła jego imię. Cztery lata później ukazał się „List pożegnalny” – zbiór opowiadań będący przekrojem całej jego twórczości. Opowiadania z lat 60., 70. i 80. miały wieńczyć dorobek autora.

„List pożegnalny” – co znajdziemy w środku?

Biorę się za ten tekst już chwilę po przeczytaniu tych opowiadań i szczerze przyznam, że… niewiele z nich pamiętam. Teksty z „Listu pożegnalnego” nie kojarzą mi się jako złe czy nie do czytania – przeciwnie wręcz, ale po prostu te krótkie formy jakoś prędko wyleciały z mojej pamięci.

Jeśli pamiętacie moją opinię na temat zbioru „Feniks” tego samego autora, to właściwie mogłabym się znów powtórzyć. Zajdla czyta się dobrze, płynnie. Jego teksty są ciekawe, potrafią albo zaskoczyć, albo być po prostu sympatyczne. Często były pisane do gazet, więc są dość krótkie, czasem dosłownie kilkustronicowe. Trudno więc chwilami w ogóle szerzej opisać którykolwiek z nich.

Właściwie jednym z takich wyróżniających się tekstów jest opowiadanie tytułowe. „List pożegnalny” akurat był dla mnie małym zaskoczeniem, bo choć ma zaledwie kilka stron, to jest wyraźnym… manifestem ekologicznym. Napisany w 1970 roku tekst właściwie i dzisiaj mógłby zostać opublikowany gdziekolwiek i nie wymagałby żadnych zmian. Jako że tamtych czasów nie przeżyłam, było to dla mnie całkiem ciekawe odkrycie. Niby wiadomo, że ludzie gdzieś tam interesowali się tymi tematami, ale sposób myślenia Zajdla był zaskakująco współczesny.

To nie są tylko opowiadania!

Ta książka to jednak nie tylko opowiadania. Na samym początku dostajemy wstęp, w którym Zajdel pisze sam o sobie. Oczywiście nie był on docelowo tworzony pod ten zbiorek, ale po tym fragmencie Janusz Zajdel wydał mi się niezwykle sympatyczną, a przy tym logicznie i czasem chłodno myślącą osobą. Nic dziwnego: był w końcu naukowcem. Ale to zdecydowanie był człowiek ze swoimi zasadami i choćby dla tego wstępu warto po „List pożegnalny” chwycić.

Poza tym w książce można znaleźć konspekty powieści: zarówno tych napisanych, jak i tych, których Zajdel nie skończył lub w ogóle nie zdążył napisać. To ciekawy dodatek, szczególnie dla osób, które interesują się pisaniem. No i na samym końcu dostajemy posłowie nikogo innego jak Macieja Parowskiego – zmarłego w 2019 roku, długoletniego redaktora literatury fantastycznej, powiązanego z „Nową Fantastyką” od samego początku jej istnienia. Niby nic szczególnego, ale biorąc pod uwagę, że i tegoż twórcę już pożegnaliśmy, sam zbiór ma dla mnie wymiar mocno nostalgiczny.

Mimo wszystko, nie zapada w pamięć

Tak samo jak w przypadku „Feniksa”, tak i w tym nie jestem w stanie Was zmuszać czy szczególnie mocno zachęcać do czytania. To miła lektura, ale same teksty mi osobiście nie zapadły mocno w pamięć, a co dopiero mówić o osobach mniej zainteresowanych gatunkiem ode mnie (a mimo wszystko takich będzie większość). Te dodatki też będą raczej cenne dla fanów niż dla przeciętnego czytelnika. Dlatego jeśli ktoś czuje ochotę, to po ten tytuł warto sięgnąć, ale na pewno nie jest to pierwsza rzecz od Zajdla, którą polecałabym przeczytać.

Tytuł: List pożegnalny

Autor: Janusz A. Zajdel

Liczba stron: 200

Gatunek: fantastyka naukowa

Wydanie: ALFA, 1989

Dowiedz się więcej o twórczości Janusza A. Zajdla!

Janusz A. Zajdel i dwanaście opowiadań SF

Jak wygląda lot na Fobos? Czy kosmici planują odwiedzić Ziemię? A może naukowcy znaleźli sposób, aby odmłodzić ludzkość? „Feniks” to zbiór dwunastu opowiadań fantastyczno-naukowych z różnych okresów twórczości Janusza A. Zajdla.

Czy dawna polska fantastyka dobrze się starzeje?

Fantastyka naukowa potrafi starzeć się bardzo szybko. Jeśli sięgniemy po polską literaturę z tego gatunku z lat 60., 70. czy 80., może się prędko okazać, że większość z tych dzieł jest nie tylko wtórna, ale też po prostu nie odpowiada naszym dzisiejszym standardom. I choć Janusz A. Zajdel jest pisarzem o naprawdę dobrym warsztacie, który ma na swoim koncie kilka świetnych powieści z dziedziny fantastyki socjologicznej, to tych dwóch cech nękających SF nie udało mu się uniknąć. No, przynajmniej w opowiadaniach – bo takie „Limes inferior” czy „Paradyzja” to już zupełnie inna para kaloszy.

Ten zbiór ukazał się w 1981 roku i zawiera teksty z tego okresu oraz publikacje wcześniejsze (większość pochodzi z 1965 roku). W mniej więcej tym samym czasie Zajdel zaczął pisać fantastykę socjologiczną – na przykład „Cylinder van Troffa” ukazał się w 1980 roku. Jak podaje wydawca w samej książce, wiele z tych tekstów opublikowano wcześniej w prasie. Zaryzykowałabym stwierdzenie, że to widać. To często lekkie, niewiele wnoszące utwory. Czasami bardzo krótkie, przypominające chwilami bardziej scenkę z życia bohatera niż pełnoprawne opowiadanie.

Zbiór opowiadań „Feniks” to nieco przestarzałe wizje

Ich tematyka jest stosunkowo jednolita. Zwykle główny bohater to pracownik naukowy (jak sam autor) bądź student. Najczęściej pojawia się motyw pierwszego kontaktu z pozaziemską inteligencją, a czasem – kwestia jakichś badań czy podróży kosmicznych. Niemniej wszystkie z przedstawionych wizji współcześnie są po prostu niezwykle wtórne, a na dodatek przestarzałe. Gdy Zajdel opisuje rakietę, zazwyczaj przedstawia tę wyglądającą najbardziej klasycznie – niczym z filmu „Podróż na Księżyc” wyprodukowanego w 1902 roku.

Mimo tego… te teksty dalej bardzo dobrze się czyta. Zajdel jest oszczędny w słowach. Pisze konkretnie, jak na umysł ścisły zresztą przystało. Jest też w tym wszystkim trochę lekkości, zabawy znanymi motywami, pasji i – nie oszukujmy się – marzeń o nowych, kosmicznych odkryciach. W końcu pierwszy lot na Księżyc to rok 1969, a wiele z tych tekstów powstało wcześniej. Nikt nie wiedział, co znajduje się tam daleko, hen za horyzontem, bo nikt nie postawił jeszcze stopy na ziemskim satelicie. To był niewątpliwie gorący temat, który u takich osób jak Zajdel wzbudzał wielkie emocje. Przez to wszystko, czytając te opowiadania, nie czułam nudy czy zażenowania, a raczej lekką nostalgię za czasami, których w gruncie rzeczy nie dane mi było poznać.

Dlaczego warto sięgnąć po te opowiadania?

Każdy z tych tekstów ma konkretną konstrukcję – jest domknięty, zawiera puentę lub podsumowanie. Przedstawia czasem wymyślne wynalazki i jest po prostu kreatywny oraz „kolorowy”. Wydaje mi się, że nawet dzisiaj ta lektura może sprawiać fanom gatunku sporo frajdy jako twórczość typowo rozrywkowa. Bo mimo przestarzenia w kwestii wynalazków czy tematyki, styl Zajdla i samo prowadzenie historii wciąż się bronią.

Byłabym szalona, gdybym myślała, że krzyczenie w sieci: „bierzcie to i czytajcie!” w jakiś sposób się sprawdzi. To książka wydana w latach 80., która chyba nigdy nie doczekała się wznowienia (choć opowiadania może znajdują się w innych zbiorach, nie sprawdzałam). Mimo wszystko to też swoisty relikt tamtych czasów. Jeśli jednak lubicie twórczość Zajdla albo interesuje Was historia polskiej fantastyki naukowej, warto poszukać tego tomu w antykwariacie. Nie powinien kosztować wiele, a to bardzo sympatyczny i niedługi zbiorek opowiadań.

Tytuł: Feniks

Autor: Janusz A. Zajdel

Liczba stron: 165

Gatunek: fantastyka naukowa

Wydanie: Nasza Księgarnia, Warszawa 1981

Dowiedz się więcej o Januszu A. Zajdlu i jego twórczości!

Sneer przenosi ludzi do wyższych klas społecznych

W świecie Agrolandu, w którym ludzie podzieleni są na klasy zależne od ich inteligencji, żyje Sneer, lifter zajmujący się przenoszeniem ludzi do wyższych klas. Przez przypadek traci dostęp do swojego Klucza, czyli urządzenia, które zastępuje jego portfel i wszystkie dokumenty tożsamości. Próbując uporać się z problemem, odkrywa, że nic w jego świecie nie jest takie, jak mu się wydawało.

Po trzech już spotkaniach z Januszem A. Zajdlem nadszedł czas, by sprawdzić, jak wypada jedna z jego najbardziej znanych powieści: „Limes Inferior”, czyli z łaciny „dolna granica”. Jak wielu czytelników, tak i ja muszę tym razem stwierdzić: ta powieść razem z „Paradyzją” stanowi najlepsze dzieło tego autora, które jak na razie miałam okazję poznać.

„Limes Inferior” naprawdę mnie wciągnęło

Styl Zajdla jak zawsze okazał się dla mnie naprawdę przyjemny i wciągający. Mimo poruszania raczej trudnych tematów społecznych w tę historię po prostu się wsiąka, a sam klimat nie jest szczególnie mroczny i dołujący, tak jak ma to miejsce choćby w „Roku 1984” Orwella, dzięki czemu opowieść po prostu nie męczy i można ją w miarę szybko pochłonąć. Należy jednak pamiętać o tym, że mamy do czynienia z fantastyką socjologiczną, co sprawia, że dłuższe opisy pokazujące nam funkcjonowanie świata są właściwie nieodłączną częścią tego typu powieści, a „Limes Inferior” nie jest pod tym względem wyjątkiem. Niemniej uniwersum wykreowane przez Zajdla jest tak ciekawe, że dla mnie absolutnie nie jest to wadą.

Ta fabuła i bohater wypadają bardzo dobrze

Zwłaszcza że w porównaniu do choćby takiej „Paradyzji” samej fabuły mamy tu zdecydowanie więcej i wypada ona sama w sobie ciekawiej. Autor wrzuca nas w wir nielegalnych intryg, pokazując tę „ciemną” stronę rzeczywistości. Główny bohater, Sneer, to charyzmatyczny i pewny siebie lifter, który wiedzie życie jako czwartak: dzięki temu nie musi pracować i może oddać się swojemu nielegalnemu zajęciu mimo inteligencji na poziomie zero (która obligowałaby go do legalnej pracy). Obserwowanie go jest naprawdę wyjątkowo ciekawe: to bohater stworzony do odkrywania przed nami tajemnic systemu.

Niestety, przy tak mocnym głównym bohaterze nieco gubią się postacie drugoplanowe. Choć „Limes Inferior” zawiera kilka pobocznych wątków z innymi postaciami, to raczej nie zapadają one szczególnie w pamięć, stanowiąc jedynie pewne uzupełnienie dla głównego wątku powieści.

Realia PRL-u przeniesione do fantastycznego świata

Przy tym wszystkim nie można zapominać o tym, że powieść Zajdla jest przełożeniem na fantastykę polskich realiów PRL-u, dlatego zwłaszcza osoby zainteresowane tą tematyką powinny odnaleźć się w tej historii. Niemniej moim zdaniem „Limes Inferior” – jak wszystkie powieści Zajdla – doskonale zniósł próbę czasu. Nie tylko porusza dość uniwersalny temat, ale też same zawarte w nim wynalazki są po prostu bardzo trafne. Sam świat przedstawiony wyobrażałam sobie w formie bardzo nowoczesnego cyberpunku, a Klucze niezwykle przypominają nasze współczesne smartfony. W końcu można nimi i płacić, i kupować różne rzeczy, a czasem też się „legitymować” – bilety w telefonach to przecież nasza codzienność.

Janusz A. Zajdel to wyjątkowa postać na polskiej scenie fantastycznej i absolutnie każdy zainteresowany tym gatunkiem powinien prędzej czy później sięgnąć po książkę tej legendy. „Limes Inferior” zaś będzie naprawdę dobrą pozycją na start, bo najzwyczajniej w świecie jest kawałkiem dobrej historii osadzonej w ciekawym świecie przedstawionym.

PS. Na zdjęciu poniżej autograf Macieja Parowskiego, autora posłowia do „Limes Inferior”, a także autora licznych książek i komiksów oraz ojca redaktora „Nowej Fantastyki”. To on, kierując działem prozy polskiej w tymże miesięczniku w latach 80., opublikował m.in. Andrzeja Sapkowskiego.

Nie wiem, czym się na co dzień zajmujesz, ale chyba powinieneś dostrzegać tę prostą relację pomiędzy porządkiem i wolnością: one nie mogą współistnieć! Jeśli wolność jest realnym faktem, to porządek jest tylko pozorny, i vice versa! Taka sama sytuacja jak w przypadku równości i sprawiedliwości, o których wspominałeś: równy podział nigdy nie będzie sprawiedliwy i odwrotnie.

Fragment „Limes Inferior” Janusza A. Zajdla

Tytuł: Limes Inferior

Autor: Janusz A. Zajdel

Liczba stron: 288

Gatunek: fantastyka socjologiczna

Wydanie: Supernowa, Warszawa 2004

Dowiedz się więcej o Januszu A. Zajdlu i jego twórczości!

Obcy rządza Ziemią

Gdy atakowali nas obcy, inna cywilizacja przybyła, by nas uratować. Od tamtego czasu to oni rządzą Ziemią, dzieląc ją na kwadraty wydzielone przez długości i szerokości geograficzne oraz pilnując szczęścia całej ludzkości. Przynajmniej pozornie.

Janusz A. Zajdel tworzył książki krótkie, ale mocno trzymające się swojej tematyki. „Wyjście z cienia” nie jest wyjątkiem i raczej nie odbiega od jego typowej twórczości. Nie jest jednak książką wybitną, a prostą metaforą ówcześnie panującego systemu.

„Wyjście z cienia” jest dobrze napisaną, krótką powieścią

Przy tak trudnej tematyce zawsze u tego autora zadziwia mnie jedna rzecz: to, jak dobrze się go czyta. Choć „Wyjście z cienia” powstało w latach 80., w jego stylu po prostu nie widać upływu czasu. Jego twórczości naprawdę nie trzeba się bać, zwłaszcza że to naprawdę nie są długie powieści: ta konkretna nie ma nawet dwustu stron.

Niestety zabrakło mi w tej książce jednej, dość istotnej dla mnie rzeczy: ciekawej zagadki dotyczącej tego, dlaczego ustrój na Ziemi jest taki, a nie inny. Tak naprawdę od razu widzimy, że system jest wyraźną aluzją do tego, co działo się w Polsce w PRL-u i właściwie jesteśmy dość biernymi obserwatorami rzeczywistości, zainteresowanymi tym tylko do pewnego stopnia. Bo gdy nie ma nad czym się szczególnie zastanawiać, to i nasza uwaga przecież spada.

Na tle innych książek Zajdla wypada przeciętnie

Nie uważam jednak, by to była książka zła, przeciwnie: po prostu jak na tego autora wypada dość przeciętnie, a dziś takie motywy były wykorzystywane tak często, że nie budzą większych emocji. Zwłaszcza że przez tak małą objętość nie jest to zbyt rozbudowana powieść ani pod względem fabularnym, ani pod względem rozwoju bohaterów.

Co do bohaterów właśnie: naszym głównym bohaterem jest Tim — chłopiec, który stopniowo odkrywa, że coś z jego światem jest nie tak i że coś nie składa się w całość tak, jak powinno. To sympatyczny dzieciak, którego przyjemnie się obserwuje, bo po prostu ma serce w dobrym miejscu i raczej nie przeraża nadmierną głupotą, co często przy takich postaciach ma miejsce. Nie jest też kimś ważnym na tle całych wydarzeń, a raczej obserwatorem wszystkiego.

Ten koniec nadchodzi zbyt szybko

Muszę przyznać, że samo zakończenie nieco mnie zabolało. Jest tak nagłe, jakby autor uznał, że kończą mu się kartki w notesie i postanowił od razu napisać koniec. A szkoda, bo gdyby bardziej rozwinął wątki związane z bohaterami, mogłoby z tego wyjść coś ciekawszego. Ale cóż… Zajdel za swój cel stawiał chyba pokazanie społeczeństw, nie bohaterów, dlatego gdy dokonał swego, po prostu uznał, że to już koniec jego opowieści.

„Wyjście z cienia” jest książką, po którą można spokojnie sięgnąć, ale jednocześnie nie polecałabym jej na początek przygody z tym autorem. Moim zdaniem lepiej zacząć od zdecydowanie lepszej „Paradyzji”, która przecież porusza zbliżoną tematykę.

Dla naszych przodków wolność zawsze znaczyła tak wiele, że gotowi byli oddać życie w jej obronie, przeciwstawić się przeważającej sile przeciwnika… Jak to się dzieje, że wobec nielicznej stosunkowo garstki Proksów wszystkich opuściły nagle — ta odwaga i determinacja, to przywiązanie do wolności… Powiedzcie, jak to jest możliwe, że przez tyle lat pozwalamy ograniczać swobodę naszych poczynań, że oddaliśmy się pod kuratelę jakichś obcych istot — i wszystkim opadły nagle ręce… Każdy z osobna wie, że ten stan to ledwo zamaskowana niewola, okupacja… A wszyscy razem — poddają się temu… — To nie jest sprawa samych Proksów. Oni tylko umiejętnie wykorzystują pewne cechy niektórych ludzi. Sami osobiście nie maczają w tym rąk. Posługują się ludźmi — powiedział Milt z goryczą.

Fragment „Wyjścia z cienia” Janusza A. Zajdla

Tytuł: Wyjście z cienia

Autor: Janusz A. Zajdel

Liczba stron: 196

Gatunek: antyutopia

Wydanie: Czytelnik, Warszawa 1983

Dowiedz się więcej o Januszu A. Zajdlu!

Ludzie wracaja na Ziemię

Po setkach lat na Ziemię wracają ludzie. Badając stare, opuszczone miasta, natrafiają na „Zielony zeszyt”, stworzony przez kosmonautę, który przybył na planetę po dwustu latach nieobecności, u schyłku cywilizacji.

Janusz A. Zajdel to twórca wyjątkowy i to nie ulega wątpliwości. Choć jego książki są raczej niedługie, to nie brakuje w nich treści, czego doskonałym przykładem jest właśnie „Cylinder van Troffa”. Na nieco ponad dwustu stronach autor opowiedział naprawdę dobrą i zamkniętą w jednym tomie historię, która naprawdę zasługuje na to, by zwrócić na nią uwagę.

„Cylinder van Troffa” to zagadka dla czytelnika

Podobnie jak w „Paradyzji”, tak i w tej powieści Zajdla czytelnik ma za zadanie rozwiązać zagadkę: dlaczego świat przedstawiony wygląda tak, jak wygląda i co do tego doprowadziło? W przeciwieństwie jednak do jego najbardziej znanej historii, nie jest to jedyny temat, na który mamy zwrócić uwagę. Tym razem dostajemy nieco bardziej skomplikowaną formę i linię fabularną.

„Cylinder van Troffa” to książka w książce: ktoś znajduje „Zielony zeszyt” opatrzony już jakimś komentarzem i sam pisze do tego wstęp. W pierwszym momencie może to zdziwić czytelnika lub go zaskoczyć, ale jest to jak najbardziej zrozumiałe.

Trochę z przygodówki

Pod względem fabularnym ta powieść ma w sobie trochę z przygodówki. Nasz główny bohater, Nieśmiertelny, po dwustu latach w kosmosie przybywa w końcu w swoje „rodzinne” strony i próbuje odnaleźć się w społeczeństwie, co oczywiście nie jest zbyt łatwe. Zwłaszcza że w tym czasie na Ziemi doszło do jakiejś katastrofy i niełatwo mu odkryć, do czego dokładnie, jako że trafia nie na planetę, a na Księżyc, na którym mieszka ludzka kolonia.

Osobiście uwielbiam styl Zajdla. Nie jest może ani nadzwyczaj piękny i poetycki, ani z drugiej strony infantylny i bardzo prosty, lecz konkretny i ciekawy, dzięki czemu „Cylinder van Troffa” da się łatwo pochłonąć. To naprawdę niezwykłe, jak, poruszając tak trudną tematykę, autor potrafi tak zręcznie wykorzystywać język. Naprawdę nie widzę możliwości, by ktoś nie zrozumiał, o co w tej powieści chodzi.

Nie trzeba się bać tej powieści!

Choć ta powieść to – jak chyba wszystkie twory Zajdla – science fiction, osoby niezaznajomione z tymi klimatami w moim odczuciu nie muszą się jej bać. Bo to przede wszystkim fantastyka socjologiczna, w której ogromną rolę odgrywa budowa społeczeństwa; technologie są gdzieś w tle. Nie trzeba ich ani rozumieć, ani analizować, by cieszyć się tą historią.

Gdybym miała wybierać, czy wolę „Paradyzję”, czy „Cylinder van Troffa”, raczej wskazałabym tę pierwszą pozycję. Niemniej ta powieść stoi na równie wysokim poziomie, a że jest niedługa i nie zajmuje zbyt wiele czasu, naprawdę warto przeczytać i ją. A mi pozostaje tylko upolować inne książki Zajdla.

Jakże obłędnie konsekwentni byliśmy zawsze w realizacji naszych planów – my, ludzie związani z techniką, nauką, postępem… A wszystko zaczynało się od humanistycznych, głębokich uzasadnień: wszystko dla człowieka, w imię ludzkości… A potem w ferworze realizacji szczytnych celów, ucieleśniając swe zbawienne pomysły, czyniliśmy zadość swym ambicjom, nie umiejąc położyć w odpowiedniej chwili rozsądnej granicy naszym poczynaniom… Wtedy okazało się, że wiemy, czego potrzebuje ludzkość, lepiej niż ona sama… Lekceważyliśmy interesy i pragnienia pojedynczych ludzi, podporządkowując je rzekomym interesom całej społeczności. A równocześnie – kształtowaliśmy nieomal siłą owe „interesy całości” – naginając je do potrzeby samorealizacji wybitnych jednostek…

Fragment „Cylindra van Troffa” Janusza A. Zajdla

Tytuł: Cylinder van Troffa

Autor: Janusz A. Zajdel

Liczba stron: 240

Gatunek: science-fiction, fantatyka socjologiczna

Wydanie: SuperNowa, Warszawa 2000

Poznaj więcej fantastyki socjologicznej!

Raj w Tatarze

Paradyzja to kraj mlekiem i miodem płynący: raj, choć nie na Ziemi, a na orbicie niebezpiecznego Tartaru. Niestety, ta kolonia raczej nie przepada za jakimikolwiek kontaktami z zewnątrz i niełatwo się dostać do jej wnętrza. Po dziesięciu latach od poprzedniej wizyty Ziemianina zgodę dostaje Rinah, młody literat, który planuje napisać powieść na jej temat.

To nie jest zwykła powieść! Dla świata fantastyki „Paradyzja” była – można by rzec – przełomowym dziełem. To dzięki niej nagroda im. Janusza A. Zajdla właśnie tak się nazywa: gdy w 1985 roku Nagrodę Fandomu Polskiego wręczano po raz pierwszy, zdobyła ją właśnie ona, wręczona pisarzowi pośmiertnie. Choćby dlatego każdy zainteresowany tematem powinien się z nią zapoznać. Nie jest to jednak jedyny powód: „Paradyzja” to literatura z naprawdę wysokiej półki, w niczym nieustępująca orwellowskiemu „Rokowi 1984”, którą po prostu warto znać.

„Paradyzja” jest dość przystępna

Mimo że mamy do czynienia z antyutopią, „Paradyzja” to powieść dość przystępna. O ile Orwell potrafi zmęczyć i przytłoczyć, tak styl Zajdla jest jednocześnie jasny, klarowny i interesujący. Czytając, czułam lekkość w jego piórze. To autor, który wiedział, jak pisać: i zdecydowanie robił to dobrze!

Kolejną przewagą Zajdla nad Orwellem jest… jego pochodzenie. Nie mam oczywiście zamiaru dyskryminować wielkiego Brytyjczyka! Po prostu dla Polaka wizja Zajdla będzie dużo bliższa. Bardziej „swojska”. A przy trudnych tematach to zdecydowanie duży atut.

To jest bardzo prosta fabularnie powieść

No ale może skończmy z tymi porównaniami. W końcu poza tematyką „Paradyzja” nie ma aż tak wiele wspólnego z „Rokiem 1984”. W porównaniu do niej jest o wiele prostsza fabularnie, bo na historii wcale się nie skupia. Ta jest wręcz wyjątkowo prosta: Rinah przybywa do obcego sobie świata i go poznaje, razem z nami, czytelnikami. Powoli, spokojnie. Bez nadmiaru akcji i szaleństw. Zajdel skupił się na przedstawianiu nam mechanizmów świata, ale… moim zdaniem bardzo dobrze wybrał. Bo jego wizja przyszłości jest bardzo ciekawa i wciągająca, chociaż dzisiaj może już niekoniecznie innowatorska. W „Roku 1984” mamy jednak nieco bardziej rozwiniętą tę część.

„Paradyzja” buduje napięcie

Budowanie napięcia Zajdel także zdecydowanie opanował. Nie będę oszukiwać: zwykle mam gdzieś to, co stanie się z postaciami. Nie w tym wypadku! Wyjątkowo naprawdę bałam się o to, co się stanie z Rinahem, który przecież nie jest nauczony życia w Paradyzji, a którego obowiązują dokładnie te same zasady co jej obywateli.

Zdecydowanie podobało mi się to, że początkowo mamy naprawdę wrażenie, że Paradyzja to dobrze działający, przemyślany świat. Ma swoje ograniczenia, owszem! Ale wydaje się logiczne, że kolonia orbitalna powinna działać inaczej niż zwykła planeta. Dopiero stopniowo jako czytelnicy odkrywamy, że coś tu jednak nie gra, że coś tu jest nie tak… dzięki czemu naprawdę skupiamy się na tekście.

Kolagen, którym porozumiewają się mieszkańcy Paradyzji, to też niezwykle ciekawa sprawa. Ciekawa i jednocześnie w pewnym sensie nieco humorystyczna, choć wolę nie zdradzać więcej, tak, byście nie tracili zabawy z poznawania świata Zajdla.

Orwell czy Zajdel?

Muszę przyznać, że nie narzekam też na zakończenie, które wypada… zaskakująco zwyczajnie. Zwyczajnie w dobrym tego słowa znaczeniu.

Gdybym miała wybrać, czy to Orwell, czy Zajdel powinien znaleźć się na liście lektur (zakładając, że obydwaj nie mogą się tam znaleźć), zdecydowanie postawiłabym na polskiego autora. Jego „Paradyzja” to naprawdę kawałek dobrej literatury z wysokiej półki, którą absolutnie każdy powinien poznać.

Prawa jednostki są u nas w pełni respektowane! Na przykład ja posiadam aktualnie około półtorej j e d n o s t k i, a ci, których wysyła się do pracy na Tartar, mogą posiadać po pół i mniej… To chyba jasne, że na p ó ł jednostki ludzkiej przypada p o ł o w a praw i przywilejów!

Fragment „Paradyzji” Janusza A. Zajdla

Tytuł: Paradyzja

Autor: Janusz A. Zajdel

Liczba stron: 196

Gatunek: antyutopia

Wydanie: SuperNowa, Warszawa 2004