„Fikcja Klimatyczna w Polsce” to piętnaście wcześniej nieopublikowanych tekstów, z których niestety duża część nie zapada w pamięć. Czy jednak na jej kartach można znaleźć warte uwagi opowieści?
„Fikcja Klimatyczna w Polsce” to ogólnodostępna antologia fantastyczna
Przygotowując się do nominacji do Zajdla za 2026 rok postanowiłam zapoznać się z kolejną fantastyczną antologią. Tym razem postawiłam na „Fikcję Klimatyczna w Polsce”, wydaną przez Stowarzyszczenie Klub Miłośników Fantastyki „Biały kruk”. To antologia dostępna za darmo w wersji cyfrowej, jednak mi udało się dostać ją w wersji papierowej.
Antologia zawiera piętnaście wcześniej niepublikowanych tekstów, w tym czternaście opowiadań i jedną powieść. Co wymusza sam temat przedowni antologii, wszystkie teksty można zaliczyć do tzw. fikcji klimatycznej, czyli fantastyki (zwykle SF), która porusza temat zmian klimatycznych na ziemi. W tego typu literaturze specjalizuje się np. Paolo Bacigalupi i dzięki niemu wiem też, że tego typu historie można opowiedzieć na wiele różnorodnych sposobów.
Jednocześnie po lekturze tej kruczej antologii mam poczucie, że choć raczej nie ma w niej tekstów eksremalnie złych, do co do zasady wszystkie zbijają mi się w pamięci w jedną całość i mało który wyróżnia się na tyle, bym po nawet krótkim czasie pamiętała o czym był.
Żanna postępuje wbrew woli rodziców
Pierwsze opowiadanie ze zbioru, czyli „Raz, dwa trzy! Baba Jaga patrzy” Marty Magdaleny Lasik jest chyba jednym z tych lepszych, jeśli nie najlepszym z całej antologii. Główną bohaterką jest Żanna, mieszkająca w miejscu, które dawniej było Wrocławiem. W jej czasach przemieniło się jednak w podziemne miasto. Protagonistka zaś wybrała pracę swoistej techniczki, co nie podoba się jej rodzicom i to wokół tego kręci się cała jego fabuła.
To bardzo sprawnie napisany tekst, który z jednej strony ma w sobie te techniczne elementy SF, ale jednocześnie skupia się na protagonistce i jest po prostu dobrze napisany, odpowiednio budując klimat zniszczonego świata.
Katastrofa klimatyczna kontra damy-plotkary
Kolejne opowiadanie, czyli „Tradycyjne role społeczne” Ewy Marczyńskiej-Goldstein jest bardzo krótki, ale stanowi dobry kontrast do opowiadania Lasik. To opowiadanie o grupie starszych plotkar, które mimo katastrofy klimatycznej spotykają się na wodzie (zamiast na herbatce) i nie lubią siebie wzajemnie, ale jednak spędzają ze sobą czas i próbują sobie wzajemnie nadepnąć na odcisk. To opowiadanie z uroczym twistem, które podobało mi się chyba bardziej, niż tekst z krakowskimi gargulcami z „Nowych nadziei”.
Lęk o przyszłość, depresja i miłość
Trzecie opowiadanie wraca jednak do raczej ponurego tonu antologii. Jest z tych tekstów trochę dziwnych, potencjalnie mniej oczywistych, choć koniec końców nie pozostawuającym po sobie szczególnie dużo. „Opowieść miłosna o końcu świata” Martyny Biesiady opowiada o kobiecie, która będąc w ciężkiej depresji poznała miłość swojego życia, ale… to wcale nie skończyło się dobrze. Autorka bawi się trochę narracją, sięga po trudne tematy i wyraża lęki o otaczającą ludzkość naturę.
Jednocześnie mam poczucie, że jest w tym tekście coś jakby trochę na siłę, coś, co nie do końca łączy się z moją emocjonalnością i sprawia, że o ile po lekturze byłam z tego opowiadania całkiem zadowolona to koniec końców pamięć o nim szybko zaczęła we mnie blaknąć.
Jak zrealizowała się wizja babci?
„Interes rodzinny” Sidy Olesiak ma na siebie całkiem ciekawy pomysł. Na początku czytelnicy poznają babcię, która niedługo umrze, ale nim to zrobi, musi przekazać wnukom swoją wizję przyszłości. Następnie tekst przeskakuje z pokolenia na pokolenie, pokazując, jak ta wizja była reinterpretowana przez kolejne pokolenia.
Problem? W tej formie opowiadanie bardziej przypomina streszczenie niż faktyczną fabularną historię, przez co wcale nie buduje napięcia. Zwłaszcza że czytelnik dość szybko może domyślić się, do czego to wszystko zmierza. Brakuje więc w tym tekście i fabuły jako takiej, i jakiejś zagadki, i bohatera.
Samowystarczalne osiedle w świecie przyszłości
„Wolne blokowiska” Małgorzaty Lewandowskiej mają podobny problem, co „Interes rodzinny”: również w pewnym momencie zaczynają przypominać streszczenie. Opowiadanie ma strukturę szkatułkową i opowiada o mężczyźnie, który po sukcesie w korpo musiał wrócić w rodzinne strony. Te jednak nie wyglądają już tak, jak wyglądały dawniej, a jego rodzice, próbując poradzić sobie z niefunkcjonującą odpowiednio logistyką, stworzyli sobie samowystarczalne osiedle. Sam pomysł na tekst jest całkiem uroczy, ale ponownie, pojawia się tu dość dużo wyliczania i krótkich scenek, przez co całość moim zdaniem nie wybrzmiewa odpowiednio.
Widziałam wiele takich plot twistów
Opowiadanie numer sześć to jeden z tych tekstów, o którym absolutnie zapomniałam zaraz po przeczytaniu. „Po ile dziś powietrze?” Natalii Ciejki to bardzo krótkie opowiadanie o człowieku, który dostał się do pracy w oczyszczalni powietrza. W teorii ma „mocny” plot twist, ale jednocześnie widziałam już takich wiele, byłam w stanie się go domyślić, a samo opowiadanie ani nie buduje w ciekawy sposób świata, ani nie jest jakimś interesującym komentarzem, a fabuła jest naprawdę bardzo prosta.
Samotność wiarygodnego bohatera
„Ziemia ma się świetnie!” Mateusza Wyszyńskiego na tle wcześniej wspomnianych tekstów wypada całkiem nieźle. Pojawia się w nim bohater, który samotnie podróżuje korytem rzeki, licząc, że znajdzie gdzieś cywilizacje. To raczej klasyczny motyw, ale autor sprawnie kreuje swojego bohatera. Jednak mam poczucie, że same jego przygody i opowieść nie wywarły na mnie większego wrażenia, a zakończenie nieszczególnie mnie przekonuje.
Namówiony do krzywej akcji
Kolejny tekst jest znów jednym z tych, który absolutnie nie zapadł mi w pamięci i ponownie jest to opowiadanie raczej krótkie. „Zerec” Artura Siwka opowiada o ludziach mieszkających na stacji kosmicznej. Główny bohater daje się wkręcić w pewną krzywą akcję i musi ponieść konsekwencje swojego czynu, tyle że to wszystko nie jest czymś, co się wydaje.
Podobnie jak w przypadku opowiadania „Po ile dziś powietrze?” to tekst z kategorii tych, które powinny zaskoczyć mnie zakończeniem i przez to pozostać w pamięci, jednak mam poczucie, że to pomysł na tyle wtórny, że sam w sobie nie wywołuje we mnie emocji, zaś te kilka stron tekstu nie pozwoliło mi zbudowac przywiązania do tego świata czy bohatera.
Mity zbudowane na barkach Kajka i Kokosza
„Tylko to się liczy” Istvana Vizvarego to opowiadanie, które nawiązuje mocno do Kajko i Kokosza. Mam poczucie, że własnie przez to nie jestem w stanie się do niego w pełni odnieść; ledwo kojarzę animację, komiksu nigdy nie czytałam. Autor kreuje post-apokaliptyczny świat, który cofnął się trochę w rozwoju. Ludzie zaś podzielili się na mniejsze grupy, nadając sobie różnorodne tytuły i tworząc wokół siebie lokalne mity.
Sam w sobie pomysł na świat nie wydaje mi się zły, ale nie za bardzo interesowała mnie przedstawiona fabuła, a przez brak dobrej znajomości tekstu kultury do którego autor się odnosi mam poczucie, że nie byłam w stanie zrozumieć co najmniej z połowy serwowanych żartów.
Najprawdziwsza miłość do jabłoni
W tej antologii jest naprawdę zaskakująco dużo tekstów „do zapomnienia”. Kolejnym jest dla mnie „Marek, Anna i Bartek” Karola Ligieckiego. Jego główny bohater, Bartek, próbuje uratować nasiona starożytnej jabłoni, nazwanej Bartek po wiekowym dębie. Juz samo to wprowadziło mnie w pierwszej chwili w konsternacje; musiałam wrócić do początku, by zorientować się, o co chodzi w tym pomieszaniu drzewka owocowego z leśnym. To chyba jednak bardziej mój problem niż tekstu.
Sama dalsza historia nie była zaś dla mnie szczególnie interesująca. Choć to raczej science fiction to autor próbuje stworzyć pewien element magiczny, związany z miłością ludzi do swojego drzewa. Nie byłam jednak w stanie wczuć się w ten świat, a zakończenie wydawało mi się nieistotne.
Dziadek położy kres zmianom klimatycznym
„Odłamki pór roku” Tomasza Kozłowskiego jest chyba jednym z tych bardziej uroczych tekstów w tym zbiorze, który co do zasady czytało mi się dobrze, choć nie jest to również opowiadanie porywające. Opowiada ono obyczajową historię pewnej rodziny mieszającej na zwyczajnym osiedlu. Problem? Pogoda się zmieniła, zimą panuje plucha, a latem okropny gorąc. Mała dziewczynka boi się zaś o zmiany klimatyczne i gdy wyraża lęk swojemu dziadkowi, ten postanawia zrobić z tym porządek.
To opowiadanie działa, bo z jednej strony odnosi się do rodziny i bliskości, a z drugiej strony funkcjonuje trochę jak pewna baśń, a nie twarde SF. Przez swoją formę jednak momentami przypomina trochę streszczenie.
Czy człowiek w komputerze to dalej człowiek?
Co gdyby człowiek mógł przenieść swój umysł do komputera? „Hemimetabolia” Marty Gidyńskiej porusza ten, raczej popularny, temat typowy dla cyberpunku. Nie uważam jednak, aby to opowiadanie robiło to szczególnie dobrze. Obserwujemy tu losy dwóch przyjaciółek, z których jedna okazuje się rebeliantką, a druga przenosi swój umysł do sieci, w pewnym sensie umierając dla świata. Potencjalnie ciekawa relacja rozwiązuje się jednak szybko i mam wrażenie, że pytania i lęki, które autorka chciała tu poruszyć, po prostu nie wybrzmiewają (chociaż mogłyby).
Praca za insulinę
Przyznam szczerzę, że nie jestem w pełni pewna, czy w pełni rozumiem, o co chodzi w kolejnym opowiadaniu. „Tożsamość narodowa” Jakuba Sokołowskiego to opowiadanie o młodym architekcie, który chce pomóc cierpiącej na cukrzycę dziewczynie. Dlatego w poszukiwaniu insuliny zatrudnia się u pewnego człowieka, pełniącego rolę swoistego szefa mafii w zniszczonym przez katastrofę klimatyczną świecie. Mamy tutaj trochę zagrywek politycznych, ale jeszcze więcej trójkąta jakby miłosnego. I z jednej strony nic tu nie kończy się dobrze, ale z drugiej jakoś wcale nie buduje we mnie napięcia.
W tym miejscu muszę przyznać, że jak nie jestem pewna zrozumienia tekstu Sokołowskiego, tak „Morowy chłopak” Jakuba Pawła Domownika jest opowiadaniem, które bardziej przekartkowałam niż przeczytałam. Początkowo bardzo próbowałam się na nim skupić, ale słowa tego autora po prostu do mnie nie docierają. Podobnie zresztą miałam z jego opowiadaniem nominowanym do Zajdla. Krótko mówiąc: to chyba po prostu autor zupełnie nie dla mnie.
Opiekunka grobów po katastrofie
Pozytywnym zaskoczeniem okazała się zaś dla mnie powieść Romuald Pawlaka. „Rozwiewa się mgła nad Niebiańskimi Grobami” nie jest może najlepszą rzeczą, jaką przeczytałam w życiu, ale na pewno wyróżnia się pozytywnie na tle pozostałych opowiadań.
Pawlak, podobnie jak Vizvary, kreuje tu świat po katastrofie, który cofnął się w rozwoju. Ludzie żyją w niezbyt dużej osadzie, w której każdy ma swoją rolę. Jedną z ról protagonistki jest zaś opieka nad zmarłymi. Pawlak kreuje świat z dość ciekawą kulturą, płynnie prowadząc czytelnika przez raczej prostą, ale wciągającą i całkiem klimatyczną opowieść.
Jak wydana jest „Fikcja klimatyczna w Polsce”?
„Fikcja klimatyczna w Polsce” to antologia dostępna przede wszystkim za darmo i online. Mi udało się zdobyć ją w formie papierowej, jednak należy pamiętać, że tego typu niekomercyjne wydania zwykle mają być przede wszystkim zdatne do czytania i tanie w produkcji. Dlatego też wersja drukowana to zwykła, miękka oprawa bez skrzydełek, z drobnymi zdobieniami na początkach opowiadań, ale bez dodatkowych ilustracji.
Okładkę wykonał Lech Kamiński, wykorzystując trchnikę akruli, gwaszu i pasteli.
„Fikcja klimatyczna w Polsce” – co warto przeczytać?
„Fikcja klimatyczna w Polsce” to antologia tekstów, z których większość, szczerze mówiąc, można po prostu pominąć. Choć nie jest to w większości zupełna, niezrozumiała grafomania i widać, że wybrani autorzy rozumieją konwencje, w której piszą, to trudno tu o teksty świeże, emocjonujące, czy wciągające. Jeśli miałabym zawęzić mój wybór do trzech po które warto sięgnąć to poleciłabym najmocniej dwa pierwsze i ostatnie. Tekst Lasik, by wczuć się w klimat fikcji klimatycznej. Opowiadanie Marczyńskiej-Goldstein dla przełamania smutnego klimatu i odrbiny śmieszków, a powieść Pawlaka, by poznać klimatyczny tekst, nieco bardziej pogłębiający bohaterów.
Tytuł: Fikcja klimatyczna w Polsce
Autorzy: Marta Magdalena Lasik, Ewa Marczyńska-Goldstein, Martyna Biesiada, Sida Olesiak, Małgorzata Lewandowska, Natalia Ciejka, Mateusz Wyszyński, Artur Siwek, Istvan Vizvary, Karol Ligecki, Marta Gidyńska, Jakub Sokołowski, Paweł Domownik, Romuald Pawlak, Tomasz Kozłowski
Liczba stron: 440
Gatunek: fikcja klimatyczna, post-apo, fantastyka naukowa, science fantasy, dystopia, zbiór opowiadań
Wydanie: Klub Miłośników Fantastyki Biały Kruk, 2026