„Feniks” to zbiór opowiadań, który trafił do mnie trochę z przypadku; kupiłam go chyba na wyprzedaży bibliotecznej na jakimś evencie ŚKF-u, ale pewności dzisiaj nie mam. Jak oceniłam tę książkę Janusza A. Zajdla w 2020 roku? Czy warto zapoznać się z tym tytułem po latach od publikacji?
Dowiedz się więcej o twórczości Janusza A. Zajdla!
Janusz A. Zajdel i dwanaście opowiadań SF
Jak wygląda lot na Fobos? Czy kosmici planują odwiedzić Ziemię? A może naukowcy znaleźli sposób, aby odmłodzić ludzkość? „Feniks” to zbiór dwunastu opowiadań fantastyczno-naukowych z różnych okresów twórczości Janusza A. Zajdla.
Czy dawna polska fantastyka dobrze się starzeje?
Fantastyka naukowa potrafi starzeć się bardzo szybko. Jeśli sięgniemy po polską literaturę z tego gatunku z lat 60., 70. czy 80., może się prędko okazać, że większość z tych dzieł jest nie tylko wtórna, ale też po prostu nie odpowiada naszym dzisiejszym standardom. I choć Janusz A. Zajdel jest pisarzem o naprawdę dobrym warsztacie, który ma na swoim koncie kilka świetnych powieści z dziedziny fantastyki socjologicznej, to tych dwóch cech nękających SF nie udało mu się uniknąć. No, przynajmniej w opowiadaniach – bo takie „Limes inferior” czy „Paradyzja” to już zupełnie inna para kaloszy.
Ten zbiór ukazał się w 1981 roku i zawiera teksty z tego okresu oraz publikacje wcześniejsze (większość pochodzi z 1965 roku). W mniej więcej tym samym czasie Zajdel zaczął pisać fantastykę socjologiczną – na przykład „Cylinder van Troffa” ukazał się w 1980 roku. Jak podaje wydawca w samej książce, wiele z tych tekstów opublikowano wcześniej w prasie. Zaryzykowałabym stwierdzenie, że to widać. To często lekkie, niewiele wnoszące utwory. Czasami bardzo krótkie, przypominające chwilami bardziej scenkę z życia bohatera niż pełnoprawne opowiadanie.
Zbiór opowiadań „Feniks” to nieco przestarzałe wizje
Ich tematyka jest stosunkowo jednolita. Zwykle główny bohater to pracownik naukowy (jak sam autor) bądź student. Najczęściej pojawia się motyw pierwszego kontaktu z pozaziemską inteligencją, a czasem – kwestia jakichś badań czy podróży kosmicznych. Niemniej wszystkie z przedstawionych wizji współcześnie są po prostu niezwykle wtórne, a na dodatek przestarzałe. Gdy Zajdel opisuje rakietę, zazwyczaj przedstawia tę wyglądającą najbardziej klasycznie – niczym z filmu „Podróż na Księżyc” wyprodukowanego w 1902 roku.
Mimo tego… te teksty dalej bardzo dobrze się czyta. Zajdel jest oszczędny w słowach. Pisze konkretnie, jak na umysł ścisły zresztą przystało. Jest też w tym wszystkim trochę lekkości, zabawy znanymi motywami, pasji i – nie oszukujmy się – marzeń o nowych, kosmicznych odkryciach. W końcu pierwszy lot na Księżyc to rok 1969, a wiele z tych tekstów powstało wcześniej. Nikt nie wiedział, co znajduje się tam daleko, hen za horyzontem, bo nikt nie postawił jeszcze stopy na ziemskim satelicie. To był niewątpliwie gorący temat, który u takich osób jak Zajdel wzbudzał wielkie emocje. Przez to wszystko, czytając te opowiadania, nie czułam nudy czy zażenowania, a raczej lekką nostalgię za czasami, których w gruncie rzeczy nie dane mi było poznać.
Dlaczego warto sięgnąć po te opowiadania?
Każdy z tych tekstów ma konkretną konstrukcję – jest domknięty, zawiera puentę lub podsumowanie. Przedstawia czasem wymyślne wynalazki i jest po prostu kreatywny oraz „kolorowy”. Wydaje mi się, że nawet dzisiaj ta lektura może sprawiać fanom gatunku sporo frajdy jako twórczość typowo rozrywkowa. Bo mimo przestarzenia w kwestii wynalazków czy tematyki, styl Zajdla i samo prowadzenie historii wciąż się bronią.
Byłabym szalona, gdybym myślała, że krzyczenie w sieci: „bierzcie to i czytajcie!” w jakiś sposób się sprawdzi. To książka wydana w latach 80., która chyba nigdy nie doczekała się wznowienia (choć opowiadania może znajdują się w innych zbiorach, nie sprawdzałam). Mimo wszystko to też swoisty relikt tamtych czasów. Jeśli jednak lubicie twórczość Zajdla albo interesuje Was historia polskiej fantastyki naukowej, warto poszukać tego tomu w antykwariacie. Nie powinien kosztować wiele, a to bardzo sympatyczny i niedługi zbiorek opowiadań.
Tytuł: Feniks
Autor: Janusz A. Zajdel
Liczba stron: 165
Gatunek: fantastyka naukowa
Wydanie: Nasza Księgarnia, Warszawa 1981